Năm kiểu tổ ong dú không nên mua, nhận ra được trong mười phút

Tiền mua một tổ ong dú không lớn. Cái mất khi mua nhầm cũng không phải tiền — là nửa năm. Đàn yếu về nhà thì không chết ngay, nó cứ lay lắt, người mới thì tưởng mình nuôi sai nên loay hoay chỉnh chỗ đặt, chỉnh thức ăn, đọc hết bài này tới bài kia. Tới khi hiểu ra là do cái tổ ngay từ đầu đã không ổn thì mùa hoa đã qua.

Phần lớn người bán ong dú là người nuôi thật, bán tổ dư ra khi đàn chia. Họ không có lý do gì để lừa một người sẽ còn quay lại hỏi han cả năm sau. Nhưng năm kiểu tổ dưới đây vẫn ra thị trường đều đặn, và điều đáng nói là có mấy kiểu chính người bán cũng không biết là mình đang bán cái gì.

1. Tổ vừa tách, chưa đủ tuổi đứng một mình

Đây là kiểu phổ biến nhất, và cũng là kiểu ít ác ý nhất. Người nuôi tách một đàn mạnh ra làm hai, đàn con mới được vài tuần, quân chưa lên, bọng mật chưa có mấy. Bán lúc này thì đàn mẹ nhanh phục hồi và người bán có hàng sớm. Vấn đề là đàn con bị dời chỗ ngay trong giai đoạn yếu nhất đời nó.

Nhìn thế nào: đứng trước cửa tổ khoảng hai ba phút vào buổi sáng nắng lên, đếm ong ra vào. Đàn đủ tuổi thì dòng ra vào liên tục, có con mang phấn ở chân về. Đàn vừa tách thì thưa thớt, lâu lâu mới một con, và gần như không thấy con nào mang phấn. Ống sáp ở cửa tổ cũng nói được nhiều: đàn ổn định thì ống đó dày dặn, được đắp thêm và sửa mỗi ngày; đàn mới tách thì cửa còn nham nhở hoặc chưa có ống.

Cách xử lý không phải là bỏ đi. Cứ hỏi thẳng người bán tổ này tách bao lâu rồi. Người nuôi thật sẽ trả lời ngay và thường tự nói luôn "cái này mới tách, để thêm tháng nữa rồi lấy". Người trả lời vòng vo thì mới đáng lo.

2. Tổ vừa được chở từ xa về

Kiểu này khó thấy nhất vì nhìn vào thì đàn hoàn toàn bình thường. Có người gom tổ từ vùng khác về, để vài hôm rồi bán lại như tổ nhà nuôi. Đàn đó đã chịu một cú dời chỗ, giờ chịu thêm cú thứ hai trong vòng một hai tuần.

Ong dú định vị theo cảnh vật quanh thùng. Mỗi lần dời là cả lực lượng đi kiếm ăn phải học lại từ đầu, và số ong già không học lại kịp thì mất luôn. Hai cú liên tiếp là đàn bị hụt quân đúng lúc đang cần quân nhất.

Dấu hiệu: thùng còn mới tinh mà đàn thì có vẻ lâu năm — nghĩa là đàn vừa bị sang thùng, mà sang thùng để bán thì gần như chắc là hàng gom. Ngược lại, thùng cũ kỹ, có vết mưa nắng, có keo bám lâu ngày, đặt trên một cái kệ đã mòn dấu chân thùng thì đó là tổ ở yên một chỗ lâu rồi. Hỏi xem trại có bao nhiêu thùng cũng ra chuyện: người nuôi thật dẫn ra vườn chỉ cả dãy, người gom hàng thì chỉ có đúng mấy thùng đang bán.

3. Tổ ghép từ hai đàn yếu

Ít gặp hơn nhưng có, và đây là kiểu cố ý. Hai đàn èo uột nhập lại thành một thùng nhìn có vẻ đông quân. Người mua thấy ong ra vào rộn ràng nên yên tâm.

Đàn ghép chưa ổn định thì bên trong lộn xộn: quân đông mà cấu trúc tổ không tương xứng, bọng mật ít so với lượng ong, và có thể còn đang đánh nhau. Vài tuần sau về nhà thì quân rụng dần xuống đúng mức thật của nó.

Cách duy nhất chắc ăn là mở ra xem. Đây cũng là lý do nên mua ở nơi cho mở thùng.

4. Tổ mất chúa

Nặng nhất trong năm kiểu. Đàn mất chúa vẫn hoạt động bình thường một thời gian khá dài — ong thợ vẫn ra vào, vẫn mang phấn về, nhìn từ ngoài không khác gì đàn khoẻ. Nhưng không có con non nào ra đời nữa. Đàn cứ vơi dần rồi tắt, thường là sau vài tháng, tức là đúng lúc người mua đã quên mất chuyện mình mua từ đâu.

Từ ngoài thì gần như không thể phân biệt. Phải mở thùng nhìn vùng ấu trùng: có những ô kín đều đặn, có ô mới đang được xây tiếp thì đàn đang đẻ. Vùng ấu trùng trống trải, chỉ còn vỏ ô cũ, không có ô mới nào là dấu hiệu rất xấu.

Nói cho công bằng: phần lớn người bán không cố tình bán tổ mất chúa, họ cũng không biết. Đó chính là lý do phải tự mở ra xem chứ không thể chỉ dựa vào sự tử tế của người bán.

5. Tổ bán qua ảnh, giao tận nơi

Không phải một kiểu tổ, mà là một kiểu mua. Nhưng nó dẫn tới cả bốn kiểu trên nên phải kể vào.

Ảnh chụp tổ ong dú gần như không nói lên điều gì. Một cửa tổ đông ong trong ảnh có thể là ảnh chụp lúc chiều ong về, có thể là ảnh của tổ khác, có thể là ảnh lấy trên mạng. Video cũng vậy. Và khi hàng giao tới nơi rồi thì không ai trả lại một thùng ong đã chở mấy trăm cây số.

Nếu buộc phải mua xa thì ít nhất hãy gọi video trực tiếp, yêu cầu người bán mở nắp ngay lúc đó, quay vùng ấu trùng, quay cả khu vườn xung quanh. Người nuôi thật không ngại việc này. Người ngại thì đã trả lời xong câu hỏi.

Cái người bán tử tế thường tự nói ra

Có một dấu hiệu đáng tin hơn mọi thứ ở trên, và nó không nằm trong cái thùng. Người nuôi thật, khi bán, hay tự nói phần không đẹp: tổ này mới tách nên để thêm tháng nữa hãy lấy; đàn này năm nay mật ít vì vườn kế bên phun thuốc; anh mới nuôi thì đừng lấy ba tổ một lúc, lấy một tổ thôi.

Người chỉ nói cái hay, trả lời câu nào cũng thuận tai, hứa cả chuyện sản lượng, thì đó không phải người nuôi — đó là người bán hàng. Nghề này không có ai nuôi lâu mà không gặp chuyện, và ai nuôi lâu thì kể chuyện hỏng dễ hơn kể chuyện được.

Một câu về giá

Giá tổ ong dú chênh nhau khá nhiều theo vùng, theo loài và theo sức đàn, nên bài này không đưa con số cụ thể — con số đưa hôm nay thì sáu tháng nữa đã lệch, mà người đọc lại tin. Điều đáng nói là chiều của nó: tổ rẻ hơn hẳn mặt bằng quanh vùng thì gần như luôn có lý do, và lý do đó thường là một trong năm kiểu ở trên. Còn tổ đắt hơn thì chưa chắc đã tốt hơn, vì không ai định giá đàn ong theo một thang chung nào cả.

Cách rẻ nhất để không bị hớ vẫn là mua gần nhà. Gần thì xem được tận nơi, chở về nhẹ nhàng, đàn không phải thích nghi với nguồn hoa lạ, và nếu có chuyện thì còn quay lại hỏi được người bán.