Chở tổ ong dú về nhà và tuần đầu tiên: đừng làm gì cả

Đã chọn được tổ tốt, đã trả tiền. Phần còn lại tưởng là dễ nhất, thực ra là quãng rủi ro nhất — và phần lớn ca đàn mới về rồi suy đều bắt nguồn từ đây chứ không phải từ cái tổ.

Thứ dễ hỏng nhất khi di chuyển

Không phải con ong. Là bọng mật.

Tổ ong dú không có bánh tổ phẳng gắn vào khung như ong mật. Bên trong là các bọng mật hình quả trứng, mềm và đầy, gắn với nhau và gắn vào vách thùng bằng keo. Khi thùng nghiêng hoặc xóc mạnh thì bọng bị đè vỡ, mật chảy ra — và vì vùng ấu trùng nằm ngay đó nên mật ngập vào các ô ấu trùng. Ấu trùng chết ngạt. Đàn mất cả một lứa non và mất luôn phần dự trữ.

Nhìn từ ngoài thùng vẫn nguyên vẹn, ong vẫn còn sống. Người chở không biết gì cả. Chuyện chỉ lộ ra sau, khi đàn không lên nổi.

Đó là lý do mọi việc dưới đây đều xoay quanh một điều: giữ thùng đứng đúng chiều và đừng để nó xóc.

Lúc nhận: bịt cửa đúng cách

Bịt khi ong đã về hết — chập tối, hoặc rạng sáng khi trời còn tối. Bịt ban ngày thì bỏ lại toàn bộ lực lượng đang đi kiếm ăn ở ngoài, mà đó là phần quân khoẻ nhất của đàn.

Bịt bằng thứ thoáng khí — lưới mắt nhỏ, vải màn, bông gòn nhét hờ. Không băng keo bịt kín, không nút chặt bằng giẻ. Đàn cần thở, nhất là khi bị nhốt trong xe nóng.

Việc này thường do người bán làm, nhưng nên nhìn cho biết — và nếu thấy họ bịt kín bằng băng keo thì hỏi lại.

Trên đường

Đặt đúng chiều. Thùng phải nằm đúng tư thế như khi nó đang ở trong vườn. Không lật nghiêng, không đặt nằm, không dựng ngược — dù chỉ một đoạn ngắn.

Chèn cho khỏi xóc. Trong cốp xe thì lót chăn hoặc vải dày bên dưới; chở xe máy thì buộc chắc để thùng không nghiêng theo cua. Cú nảy theo phương thẳng đứng mới là cú làm vỡ bọng, nên lớp đệm dưới đáy quan trọng hơn chèn hai bên.

Đi lúc mát và đi chậm. Sáng sớm hoặc chiều tối, tránh giờ nóng nhất. Đoạn đường xấu thì đi chậm hẳn — nhiều ca vỡ bọng mật xảy ra ở quãng chở tay chứ không phải ở chuyến xe đường dài.

Về thẳng. Đừng tranh thủ ghé chỗ này chỗ kia, đừng để thùng trong xe đậu ngoài nắng.

Về tới nơi

Đặt ngay vào chỗ đã chọn từ trước — chỗ định nuôi lâu dài, không phải chỗ tạm. Đây là lý do việc chọn chỗ phải làm xong trước khi đi mua.

Mở cửa vào chập tối của ngày về, hoặc sáng sớm hôm sau. Đừng mở giữa trưa nắng.

Nếu tới nơi mà thấy mật rỉ ra ngoài thùng thì bọng đã vỡ bên trong. Việc cần làm là đặt thùng đúng chiều vào chỗ mát, mở cửa cho đàn thoát ra, và để yên hoàn toàn — đàn sẽ tự dọn phần mật tràn. Đừng mở nắp lau chùi, làm vậy chỉ vỡ thêm.

Tuần đầu tiên: việc đúng nhất là không làm gì

Đây là phần khó nhất với người mới, vì bản năng ngược lại hoàn toàn.

Đàn mới về sẽ ra vào thưa trong vài ngày đầu. Đó là bình thường: lực lượng đi kiếm ăn đang học lại đường bay ở một nơi hoàn toàn lạ, và một phần ong già không học lại kịp. Đàn đang tự sắp xếp.

Người mới nhìn thấy cảnh đó thì lo, và bắt đầu can thiệp: mở thùng xem có sao không, cho ăn thêm, dời sang chỗ khác cho mát hơn. Cả ba việc đều làm tình hình xấu đi.

Mỗi lần mở thùng là một lần phá các mối keo mà đàn đang phải gấp rút dựng lại. Mỗi lần dời chỗ là một lần bắt lực lượng đi kiếm ăn học lại từ đầu. Còn cho ăn thêm thì phần lớn trường hợp không cần, và thức ăn lỏng trong thùng lại là thứ thu hút kiến.

Việc đúng trong tuần đầu chỉ có hai: đứng ngoài nhìn cửa tổ mỗi ngày vài phút, và kiểm quanh chân kê xem có đường kiến không. Hết.

Bao giờ thì bình thường trở lại

Dòng ong ra vào dày dần lên qua từng ngày là dấu hiệu đàn đang ổn định. Thấy con mang phấn về là dấu hiệu tốt hơn nữa — đàn đã đi kiếm ăn được và đang nuôi con.

Muốn mở thùng kiểm tra thì chờ ít nhất vài tuần, khi cửa tổ đã có ống sáp dày dặn trở lại. Và khi đó mở một lần cho biết rồi đóng lại, đừng mở đều đặn cho yên tâm.

Nếu sau hai ba tuần mà dòng ra vào vẫn thưa và không thấy phấn về thì mới là lúc đáng lo — và việc nên làm là hỏi người bán hoặc người nuôi gần nhà, mô tả đúng những gì mình thấy, chứ không phải tự mở ra xử lý.