Mở nắp ra thấy gì: đọc bên trong tổ ong dú khi chưa biết gì

Người đi xem tổ ong dú lần đầu thường được khuyên "nhớ mở nắp ra xem". Rồi mở ra, nhìn vào, và không biết mình đang nhìn cái gì.

Nhất là người đã từng thấy tổ ong mật — vì bên trong thùng ong dú không có gì giống thế. Không bánh tổ phẳng, không ô lục giác đều tăm tắp, không khung cầu rút ra được. Chỉ là một khối lộn xộn màu nâu sẫm.

Nhưng khối đó có trật tự, và đọc được nó thì đánh giá được đàn.

Bốn thứ trong tổ

Bọng mật. Những túi hình quả trứng, cỡ từ hạt đậu tới đầu ngón tay, xếp thành cụm. Đây là kho mật. Bọng căng đầy thì bóng và hơi trong; bọng đã lấy hoặc chưa đầy thì nhăn và xẹp.

Bọng phấn. Hình dáng tương tự bọng mật nhưng thường nhỏ hơn và đục, bên trong là phấn hoa nén lại — nguồn đạm nuôi ấu trùng. Thường nằm gần vùng ấu trùng hơn là gần bọng mật.

Vùng ấu trùng. Phần quan trọng nhất. Là những ô kín xếp sát nhau thành tầng hoặc thành cụm, nhìn đều đặn hơn hẳn phần còn lại. Mỗi ô là một con non đang lớn. Đây là chỗ phải nhìn kỹ nhất.

Keo và cột chống. Toàn bộ phần còn lại — thứ dính, màu nâu sẫm tới gần đen, nối các cụm với nhau và nối chúng vào vách thùng. Đây vừa là vật liệu xây dựng vừa là bộ khung của cả cái tổ.

Nhìn vùng ấu trùng thế nào

Đây là lý do chính để mở nắp, vì đàn mất chúa nhìn từ ngoài không khác gì đàn khoẻ — vẫn ra vào, vẫn mang phấn về — nhưng không có con non nào ra đời nữa, và đàn vơi dần rồi tắt sau vài tháng.

Dấu hiệu tốt: các ô kín đều đặn, nhìn no và căng; và quan trọng hơn cả — có ô mới đang được xây tiếp ở rìa cụm, thành ô còn dở dang, màu nhạt hơn ô cũ. Đó là bằng chứng đàn đang đẻ ngay lúc này.

Dấu hiệu xấu: vùng ấu trùng trống trải, chỉ còn vỏ ô cũ đã mở, không ô mới nào. Hoặc cụm ấu trùng nhỏ bất thường so với lượng ong trong thùng.

Nếu không chắc mình đang nhìn đúng chỗ thì hỏi thẳng người bán chỉ cho — người nuôi thật chỉ ngay và thường còn giải thích thêm.

Cân đối giữa các phần

Ngoài từng phần riêng lẻ thì tỉ lệ giữa chúng cũng nói lên nhiều chuyện.

Đàn cân đối: vùng ấu trùng chiếm phần đáng kể, quanh đó có bọng mật và bọng phấn, cấu trúc lấp gần hết khoang thùng.

Quân đông mà cấu trúc sơ sài: đáng ngờ. Có thể là đàn ghép từ hai đàn yếu — nhìn có vẻ đông nhưng vài tuần sau quân rụng xuống mức thật.

Cấu trúc nhiều mà quân thưa: đàn đang suy. Cái tổ là dấu vết của thời đàn còn mạnh, còn bây giờ thì không đủ ong để giữ.

Tổ chật kín khoang, xây cả ra sát nắp: đàn mạnh và sắp chia. Đây là đàn tốt, nhưng nếu mua thì nên hỏi người bán xem có nên để thêm cho nó chia rồi lấy đàn con hay không.

Những thứ trông đáng lo mà không phải

Mọi thứ dính vào nhau. Đúng vậy, và đó là bình thường. Tổ ong dú gắn với nhau và gắn vào vách bằng keo — chính vì thế mở nắp mới làm vỡ vài mối, và cũng vì thế mà không nên mở nhiều lần.

Nắp bị trám dính chặt. Đàn trám mọi khe hở, kể cả mép nắp. Phải dùng lưỡi mỏng tách ra. Không phải lỗi của thùng.

Màu nâu đen ở khắp nơi. Đó là keo, và màu của nó tuỳ nhựa cây quanh vườn. Không phải mốc.

Ong bám lên tay. Chúng không đốt được. Bám, bò, chui vào tóc thì có — khó chịu chứ không nguy hiểm.

Những thứ đáng lo thật

Đốm trắng xám hoặc xanh, mùi ẩm mốc. Mốc trong tổ ong dú gần như không chữa được, và thường phải bỏ cả thùng. Thấy dấu hiệu này thì dừng lại.

Mật chảy lênh láng, bết vào vùng ấu trùng. Bọng mật đã vỡ — thường do thùng bị nghiêng hoặc xóc. Nếu là tổ vừa chở tới thì đây là dấu hiệu đàn vừa chịu một cú nặng.

Kiến đi lại bên trong. Đàn đã yếu tới mức không đuổi được kiến.

Mùi chua gắt hoặc mùi thối. Khác hẳn mùi mật chua tự nhiên. Đáng dừng lại và hỏi kỹ.

Mở bao lâu

Ngắn. Nhìn đủ ba thứ — vùng ấu trùng có ô mới không, có bọng mật không, tổng thể có cân đối không — rồi đóng lại.

Mỗi phút mở là một phút đàn mất nhiệt và lộ ra với kiến, và mỗi lần mở là một lần vỡ mối keo. Người biết nghề mở nhanh và dứt khoát; người mới hay đứng ngắm lâu vì tò mò, và đó là cái hại duy nhất của việc mở nắp.