Đứng trước thùng nhìn được gì, và những gì buộc phải mở ra mới biết

Đi xem một tổ ong dú để mua thì có hai phần: phần nhìn từ ngoài và phần phải mở nắp. Phần đầu làm được ngay và nói được khá nhiều. Phần sau mới là phần quyết định, và cũng là phần người bán ẩu ngại nhất.

Phần một: ba phút đứng nhìn cửa tổ

Đi xem vào buổi sáng khi nắng đã lên, không đi lúc chiều muộn hay lúc trời mưa — lúc đó đàn nào cũng thưa và không so được.

Dòng ong ra vào. Đàn đủ tuổi thì dòng liên tục, ra vào đều đặn, không phải lâu lâu mới một con. Đây là dấu hiệu đầu tiên và dễ nhất.

Có con mang phấn về không. Nhìn kỹ chân sau những con đang bay vào — con mang phấn thì có cục nhỏ màu vàng hoặc cam giắt ở chân. Phấn là nguồn đạm nuôi ấu trùng, nên đàn mang phấn về đều nghĩa là đàn đang nuôi con. Đàn vừa tách hoặc đàn yếu thì gần như không thấy.

Cái ống ở cửa tổ. Đây là công trình bằng sáp trộn keo mà đàn đắp nhô ra ngoài miệng tổ để canh. Đàn ổn định thì ống dày dặn, gọn, được sửa mỗi ngày, và có ong đứng trong đó. Đàn mới tách thì cửa còn nham nhở hoặc chưa có ống.

Ong lạ lảng vảng. Vài con bay quanh cửa mà không vào, bị ong canh đuổi ra — dấu hiệu đàn đang bị nhòm ngó, thường xảy ra với đàn yếu.

Phần hai: cái thùng và chỗ đặt

Nhân lúc đứng đó thì nhìn luôn hai thứ nói lên nhiều chuyện về người bán.

Cái thùng cũ hay mới. Thùng cũ kỹ, có vết mưa nắng, keo bám lâu ngày, đặt trên cái kệ đã mòn dấu chân thùng — đó là tổ ở yên một chỗ lâu rồi. Thùng mới tinh mà đàn thì có vẻ lâu năm nghĩa là đàn vừa bị sang thùng, và sang thùng để bán thì gần như chắc là hàng gom từ nơi khác về.

Cả khu vườn. Người nuôi thật dẫn ra vườn chỉ cả dãy thùng, có thùng cũ thùng mới, có cái đang trống chờ đàn chia. Người gom hàng thì chỉ có đúng mấy thùng đang bán.

Phần ba: mở nắp — thứ buộc phải xem

Đây là phần quan trọng nhất, và có một lý do rất cụ thể: đàn mất chúa nhìn từ ngoài không khác gì đàn khoẻ.

Đàn mất chúa vẫn hoạt động bình thường khá lâu — ong thợ vẫn ra vào, vẫn mang phấn về, ống cửa vẫn được sửa. Nhưng không có con non nào ra đời nữa. Đàn cứ vơi dần rồi tắt, thường sau vài tháng, tức đúng lúc người mua đã quên mất mình mua từ đâu.

Mở nắp thì nhìn ba thứ:

Vùng ấu trùng. Phải có những ô kín xếp thành cụm hoặc thành tầng, và quan trọng hơn — phải có ô mới đang được xây tiếp. Đó là bằng chứng đàn đang đẻ. Vùng ấu trùng trống trải, chỉ còn vỏ ô cũ, không ô mới nào là dấu hiệu rất xấu.

Bọng mật. Những bọng hình quả trứng cỡ đầu ngón tay. Không cần nhiều nhưng phải có, và nên có bọng căng — đó là bằng chứng đàn dư ăn chứ không đang cầm cự.

Tổng thể có tương xứng không. Quân đông mà cấu trúc tổ sơ sài, bọng mật ít so với lượng ong — có thể là đàn ghép từ hai đàn yếu, nhìn có vẻ đông nhưng vài tuần sau về nhà thì quân rụng xuống mức thật của nó.

Nếu người bán không cho mở

Thì nên dừng lại, trừ khi mua của người quen đã biết rõ.

Mở nắp ong dú không nguy hiểm — chúng không đốt được — và người nuôi thật không ngại mở, chỉ tránh mở lúc trời mưa hoặc chiều muộn. Lý do "mở ra là đàn bỏ đi" nghe hợp lý nhưng không đúng: đàn bỏ đi vì bị xáo trộn nặng và kéo dài, chứ không vì mở nắp một lúc.

Nếu người bán đồng ý nhưng hẹn sáng hôm sau vì đang chiều muộn thì đó là câu trả lời của người biết nghề, không phải câu thoái thác.

Một dấu hiệu không nằm trong cái thùng

Đáng tin hơn mọi thứ ở trên: người bán có tự nói phần không đẹp không.

Người nuôi thật hay tự nói trước: tổ này mới tách nên để thêm tháng nữa hãy lấy; đàn này năm nay mật ít vì vườn kế bên phun thuốc; anh mới nuôi thì đừng lấy ba tổ một lúc.

Người chỉ nói cái hay, trả lời câu nào cũng thuận tai, hứa cả chuyện sản lượng — đó không phải người nuôi, đó là người bán hàng. Nghề này không ai nuôi lâu mà không gặp chuyện, và ai nuôi lâu thì kể chuyện hỏng dễ hơn kể chuyện được.